Ünite 4

Madde ve Değişim

Maddenin katı, sıvı ve gaz hallerini, hal değişimlerini, ısı ile sıcaklık arasındaki farkı ve genleşme/büzülme olaylarını öğreniriz.

Kaynak: MEB 5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı, Ünite 4

⚡

Oyunvari Yarışma

46 soruluk havuzdan karışık 14 · süre · 3 can · seri bonusu

🧩

Ünite Oyunu

Eşleştirme · kelime ve anlamları bul

Madde ve Değişim görseli — Madde ve Değişim

Maddenin Hâlleri ve Hâl Değişimleri

🎯 Kazanım: Maddenin üç hâlini tanımlar; erime, donma, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme ve kırağılaşmayı açıklar.

Maddenin Üç Hâli

Sıvı (su) · 20°C

Sıcaklık arttıkça tanecikler daha hızlı hareket eder ve birbirinden uzaklaşır. 0°C'de erir, 100°C'de kaynar.

Maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri: Parçacıklar arası mesafe ve düzensizlik arttıkça madde katıdan gaza geçer. Hâl değişimleri ısı alışverişiyle gerçekleşir.

Erime — Katının ısı alarak sıvıya dönüşmesidir.

Örnek: Buzun eriyen ısının etkisiyle suya dönüşmesi.

Donma — Sıvının ısı vererek katıya dönüşmesidir.

Örnek: Suyun 0°C'de buz hâline gelmesi.

Buharlaşma — Sıvının ısı alarak gaz hâline geçmesidir.

Örnek: Islak elbisenin güneşte kurumas.

Yoğuşma — Gazın ısı vererek sıvıya dönüşmesidir.

Örnek: Soğuk bardağın dış yüzeyinde su damlacıkları oluşması.

Süblimleşme — Katının sıvı hâline geçmeden direkt gaz hâline geçmesidir.

Örnek: Kuru buzun (katı CO₂) oda sıcaklığında direkt gaz hâline geçmesi.

✏️Hâl Değişimi Örneği

Kışın camın iç yüzeyinde neden buğu oluşur?

✏️Islak Çamaşır Kuruma

Çamaşırları balkona astın. Güneşli bir günde ıslak çamaşırlar nasıl kurur? Bu hangi hâl değişimidir?

✏️Buz ve Enerji

Elinde tuttuğun buz kübü erir. Bu sırada buzun sıcaklığı değişir mi? Eriyen buz nereden enerji alır?

💡Naftalin klasik bir süblimleşme örneğidir. Elbise dolabına konan naftalin zamanla küçülür ve kaybolur; sıvı hâline geçmeden direkt gaz olur. Aynı şekilde kar da +5°C'de yavaş yavaş buharlaşabilir (süblimleşme).

Isı, Sıcaklık ve Genleşme

🎯 Kazanım: Isı ile sıcaklık arasındaki farkı açıklar; maddelerin ısınmayla genleştiğini, soğumayla büzüldüğünü örneklerle açıklar.

Isı ve Sıcaklık Farkı

Sıcaklık — Bir cismin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu gösteren ölçümdür. Birimi °C (Celsius)'dur. Termometreyle ölçülür.

Örnek: Suyun kaynama noktası 100°C'dir.

Isı — Sıcaklık farkı olan iki cisim arasında aktarılan enerji miktarıdır. Birimi Joule (J) veya kalori (cal)'dir.

Örnek: 1 litre suyu ısıtmak için gereken enerji, 1 bardak suyu ısıtmak için gerekenden fazladır.

⚠️Isı ve sıcaklık aynı şey değildir! Büyük bir kap su ile küçük bir kap su aynı sıcaklıkta olabilir; ancak büyük kap daha fazla ısı (enerji) içerir.

Maddeler ısındığında genişler (genleşme), soğuduğunda küçülür (büzülme). Bu durum katı, sıvı ve gazlar için geçerlidir.

Genleşme/büzülme örnekleri

Madde hâli	Olay	Örnek
Katı	Genleşme	Köprü bağlantılarında bırakılan genleşme boşlukları
Sıvı	Genleşme	Termometredeki sıvı ısınınca yükselir
Gaz	Genleşme	Sıcakta lastik basıncı artar
Katı	Büzülme	Elektrik telleri soğukta gerilir

✏️Köprülerde Genleşme

Köprülerin birleşim noktalarında neden boşluklar (derzler) bırakılır?

✏️Kavanoz Kapağı Açılmıyor

Annen cam kavanozun metal kapağını açamıyor. Kapağı sıcak su altında tutunca neden kolayca açılır?

✏️Termometre Nasıl Çalışır?

Cam termometrenin içindeki renkli sıvı ateşi nasıl ölçer?

⚠️Isı ve sıcaklık kafa karıştırır! Elini 100°C buhara tutmak ile 100°C suya tutmak farklı yanık yapar. Buhar çok daha fazla ısı (enerji) içerdiğinden daha şiddetli yakar — her ikisinin sıcaklığı eşit olsa da.

Bu üniteyi ne kadar öğrendin?

Bilgi yarışmasıyla kendini test et!

⚡ Ünite Yarışması (havuz: 46 soru)Sonraki ünite: Işığın Yayılması →