Bilgi Bahçesi — İnteraktif Eğitim Portalı

Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam

🎯 Kazanım: Sözcüklerin gerçek ve mecaz anlamda kullanılışını ayırt eder; terim anlamını kavrar.

Bahçede Bir Sabah

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte nine, bahçeye çıktı. Gözleri güneşin doğuşunu izlerken yüzünde derin bir huzur vardı. Elindeki sulamayla domates fidelerinin dibine su verdi.

Komşu Ahmet Amca çitten uzandı: 'Nine, domateslerin çok iyi tutunmuş, ellerinize sağlık!' dedi. Nine güldü: 'Tohumlar verimli toprakta çabuk , Ahmet.' Sonra başını kaldırıp bakışlarını uzaklara daldırdı.

Küçük Mira, babaannesinin yanına koştu. 'Baban telefon etti,' dedi soluk soluğa. 'Yarın geliyormuş!' Nine'nin yüzü güneş gibi açıldı. Torununu bağrına bastı: 'İşte şimdi gönlüm rahatladı,' dedi.

İpucu: renkli sözcüklere dokunarak anlamlarını gör.

Gerçek Anlam — Sözcüğün sözlükte verilen temel, ilk ve değişmemiş anlamıdır.

Örnek: 'Kök' sözcüğünün gerçek anlamı, bitkinin toprak altındaki kısmıdır. Örnek: 'Ağacın kökleri derine inmiş.'

Mecaz Anlam — Sözcüğün gerçek anlamının dışında, başka bir kavramı anlatmak için kullanılmasıdır.

Örnek: 'Kök salmak' deyiminde 'kök', bir yere iyice tutunmak anlamında mecaz kullanılmıştır.

Terim Anlam — Bir bilim, sanat veya meslek dalına özgü, özel ve sınırlı anlamdır.

Örnek: 'Kök' matematik terimidir: 25'in kökü 5'tir. Ayrıca dil bilgisinde sözcüğün çekimsiz hâlidir.

✏️Gerçek mi, Mecaz mı?

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler gerçek mi mecaz anlamda mı kullanılmıştır? 1. Ali, kazaya karışan arabayı gördü. 2. Köyde yaşayan dedem toprak kokar.

✏️Terim Anlam Bul

'Açı' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim anlamıyla kullanılmıştır? A) Konuya farklı bir açıdan baktı. B) Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir. C) Olayı kendi açısından değerlendirdi.

Gerçek – Mecaz – Terim Anlam Karşılaştırması

Sözcük	Gerçek Anlam	Mecaz Anlam	Terim Anlam
dal	Ağacın gövdesinden çıkan ince uzantı	Bir konunun bölümü ('sanatın dalları')	Budak (botanik)
köklü	Kökü olan, kök tutan	Köklü değişiklik: derinden, esastan değişim	Türev (dil bilgisi: kök+ek)
kesir	Kırık, kırma	Aralarındaki kesir: küskünlük, soğukluk	Payı ve paydası olan sayı (mat.)

💡Sözcüğün mecaz mı gerçek mi kullanıldığını anlamak için şu soruyu sor: 'Bu sözcüğü kelime kelime anlatsam, cümle mantıklı olur mu?' Mantıklı olursa gerçek anlam, olmuyorsa mecaz anlamdır.

Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Eş Sesli; Deyim ve Atasözleri

🎯 Kazanım: Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri tanır; deyim ile atasözünü ayırt eder ve doğru bağlamda kullanır.

Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler — Yazılışları farklı fakat anlamları birbirine çok yakın olan sözcüklerdir.

Örnek: güzel – hoş, yüz – sima, bakmak – seyretmek, hızlı – süratli

Zıt Anlamlı (Karşıt) Sözcükler — Anlamları birbirinin tam tersi olan sözcüklerdir.

Örnek: güzel ↔ çirkin, uzun ↔ kısa, sevmek ↔ nefret etmek, aydınlık ↔ karanlık

Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler — Yazılışları ve okunuşları aynı, fakat anlamları farklı sözcüklerdir.

Örnek: yüz (sayı: 100) – yüz (organ: insan yüzü) – yüz (eylem: yüzmek). Ben yüz metre yüzdüm, seyircilerin yüzü alkışladı.

Deyim — En az iki sözcükten oluşan, anlamı kalıplaşmış, gerçek anlamından sıyrılmış ifadelerdir. Çoğunlukla eylemsiz olur veya mastar hâlindedir.

Örnek: göz atmak (hızlıca bakmak), eli sıkı olmak (cimri olmak), ağzı açık kalmak (çok şaşırmak)

Atasözü — Uzun deneyimlerden doğmuş, öğüt niteliği taşıyan kalıp sözlerdir. Yargı bildirirler ve genellikle bir eylemi içerirler.

Örnek: 'Damlaya damlaya göl olur.' – Az az biriken şey zamanla büyük olur anlamında öğüt verir.

Akıllı Karga

Kuraklık basmıştı köye. Susuzluktan karga, uzun uçuşların ardından küçük bir testi buldu. Testinin içinde pek az su vardı; gagası suya yetişemiyordu.

Karga . Bir taş aldı, testiye attı. Sonra bir tane daha, bir tane daha… Su yavaş yavaş yükseldi. Karga gagasını uzatıp suyu içti.

',' dedi kendi kendine. 'Ben de taş taş su yükselttim.' O gün yorgunluğu bir yana bıraktı; kazandığı başarı onu .

İpucu: renkli sözcüklere dokunarak anlamlarını gör.

✏️Deyim mi, Atasözü mü?

Aşağıdakilerden hangisi deyim, hangisi atasözüdür? 1. 'Bugün işini yarına bırakma.' 2. 'Burnundan düşse bin parça olur.' 3. 'Rüzgâr eken fırtına biçer.' 4. 'Kabak tadı vermek'

✏️Eş Sesli Sözcükleri Ayırt Et

'Yaz' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin her birinde farklı anlamda kullanılmıştır. Her cümledeki anlamı belirt. 1. Bu yaz çok sıcak geçti. 2. Adını tahtaya yaz. 3. Dağların yaz aylarında yüzü güler.

✏️Eş Anlamlı Sözcüğü Bul

'Cesur' sözcüğünün eş anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir? A) ürkek B) korkak C) yiğit D) sakin

✏️Deyimi Cümlede Kullan

'Baş başa vermek' deyimini kullanarak anlamlı bir cümle yaz ve deyimin anlamını açıkla.

✏️Atasözü – Anlam Eşleştir

Aşağıdaki atasözlerini anlamlarıyla eşleştir: 1. 'Sakla samanı, gelir zamanı.' 2. 'İt ürür, kervan yürür.' 3. 'Taşıma su ile değirmen dönmez.' Anlamlar: A) Başkasının çabası ya da geçici destekle kalıcı iş yapılamaz. B) Eleştiriler işi durduramaz; kararlı olan yoluna devam eder. C) Gereksiz gibi görünen şeyler ileride işe yarayabilir.

Sık Kullanılan Deyimler ve Anlamları

Deyim	Anlamı
ağzı açık kalmak	Çok şaşırmak
eli açık olmak	Cömert, eli açık davranmak
gözü açık	Her şeyin farkında, uyanık
kulak kabartmak	Gizlice dinlemek
dili tutulmak	Şaşkınlıktan konuşamamak
baş başa vermek	Birlikte düşünüp çözüm aramak
yüreği sıkışmak	Kaygılanmak, huzursuz olmak

Sözcükte Anlam

Oyunvari Yarışma

Ünite Oyunu

Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam

Bahçede Bir Sabah

Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Eş Sesli; Deyim ve Atasözleri

Akıllı Karga

Bu üniteyi ne kadar öğrendin?