Ünite 4

Yapı Bilgisi: Kök ve Ekler

İsim ve fiil köklerini ayırt eder; yapım ve çekim eklerini tanır; basit, türemiş ve birleşik sözcükleri sınıflandırır; ünsüz yumuşaması/benzeşmesi, ünlü düşmesi ve ünlü türemesi ses olaylarını örneklerle kavrar.

Kaynak: MEB 5. Sınıf Türkçe Öğretim Programı

⚡

Oyunvari Yarışma

70 soruluk havuzdan karışık 14 · süre · 3 can · seri bonusu

🧩

Ünite Oyunu

Eşleştirme · kelime ve anlamları bul

Kök, Yapım Eki ve Çekim Eki

🎯 Kazanım: İsim ve fiil kökünü ayırt eder; yapım ve çekim eklerini tanır; basit, türemiş ve birleşik sözcükleri sınıflandırır.

Kök — Sözcüğün bölündüğünde anlamını yitirmeden kalabilen en küçük parçasıdır.

Örnek: 'evler' sözcüğünde kök 'ev'dir.

İsim Kökü — Kök, tek başına bir varlığı, kavramı veya durumu karşılıyorsa isim köküdür.

Örnek: taş, su, göz, yol, dağ, ev

Fiil Kökü — Kök, tek başına bir eylemi veya oluşu karşılıyorsa fiil köküdür. Mastar ekiyle (-mak/-mek) kontrol edilir.

Örnek: git-, gel-, oku-, yaz-, koş-

Yapım Eki — Sözcüğe eklenerek yeni ve farklı anlamlı sözcük türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirebilir.

Örnek: ev + -ci → evci (isimden isim). oku + -yucu → okuyucu (fiilden isim). güzel + -leş → güzelleş- (isimden fiil).

Çekim Eki — Sözcüğe eklenerek anlamını değil, cümledeki görevini (hâl, sayı, zaman, kişi vb.) belirleyen eklerdir. Yeni sözcük türetmez.

Örnek: ev + -de → evde (bulunma hâli). gel + -di → geldi (geçmiş zaman). kitap + -lar → kitaplar (çoğul).

Basit Sözcük — Yalnızca kökten oluşan, ek almamış sözcüktür.

Örnek: el, yol, taş, git, oku

Türemiş Sözcük — Köke yapım eki getirilmesiyle oluşan sözcüktür.

Örnek: ev + -li → evli, gül + -üş → gülüş, taş + -lık → taşlık

Birleşik Sözcük — İki ya da daha fazla sözcüğün bir araya gelerek yeni anlam kazanmasıyla oluşan sözcüktür.

Örnek: demir + yol → demiryolu, göz + kapaği → göz kapağı, burun + deliği → burun deliği

Yapım Eki – Çekim Eki Karşılaştırması

Özellik	Yapım Eki	Çekim Eki
Yeni sözcük türetir mi?	Evet	Hayır
Türü değiştirebilir mi?	Evet	Hayır
Örnek	ev + -ci = evci	ev + -de = evde
Anlam farkı yaratır mı?	Evet (farklı anlam)	Hayır (aynı sözcük, farklı görev)

✏️Kökleri Bul

Aşağıdaki sözcüklerin köklerini ve kök türlerini (isim/fiil) belirle: 1. gelecek 2. taşlık 3. güzellik 4. yazıcı

✏️Basit mi, Türemiş mi, Birleşik mi?

Aşağıdaki sözcükleri sınıflandır: 1. dağ 2. dağlık 3. dağcı 4. ateşböceği

Ses Olayları

🎯 Kazanım: Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi, ünlü düşmesi ve ünlü türemesi ses olaylarını tanır ve örnekler üzerinde uygular.

Ünsüz Yumuşaması — Sözcük sonundaki sert ünsüzlerin (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ünlüyle başlayan ek geldiğinde yumuşak karşıtlarına (c, v, ğ, g, b, z, j, d) dönüşmesidir.

Örnek: kitap + -ı → kitabı (p→b), ağaç + -a → ağaca (ç→c), çocuk + -u → çocuğu (k→ğ)

Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Uyumu) — Ek başındaki 'd' sesi, sert ünsüzle (ç, f, h, k, p, s, ş, t) biten sözcüklere geldiğinde 't'ye dönüşür.

Örnek: git + -di → gitti (d→t), uç + -du → uçtu (d→t), seç + -di → seçti (d→t)

Ünlü Düşmesi — İki heceli sözcüklerin ikinci hecesindeki ünlü, ünlüyle başlayan ek geldiğinde düşer.

Örnek: burun + -um → burnum (u düşer), alın + -ı → alnı (ı düşer), gönül + -ü → gönlü (ü düşer)

Ünlü Türemesi — Tek heceli bazı sözcüklere ek getirildiğinde ya da yabancı sözcüklerin Türkçeye uyarlanmasında yeni bir ünlü ortaya çıkar.

Örnek: sert + -lik → sertlik (türeme yok) ancak eski Türkçede 'ben + -im → benim' örneklerinde görülür; daha belirgin: 'öğren + -ci → öğrenci' değil, öğrenci'nin kökünde bazı yazımlar.

📐 Ünsüz Yumuşaması Kuralı

Sözcüğün son sesi ç, f, h, k, p, s, ş, t gibi sert bir ünsüzse yumuşama olabilir.
Ünlüyle başlayan bir ek (örn. -ı, -e, -i, -a) geldiğinde bu ses yumuşayabilir.
Tek heceli sözcüklerde yumuşama genellikle olmaz. Örn: 'taç + -ı → tacı' (olur), 'saç + -ı → saçı' (olmaz, saç tek heceli).
Özel isimlerde yumuşama olmaz, kesme işareti kullanılır: 'Kitap'tan, Ahmet'e'.

✗ kitap + -ı → kitapı

✓ kitap + -ı → kitabı (p → b)

✏️Ses Olayını Bul

Aşağıdaki sözcüklerde hangi ses olayı yaşanmıştır? 1. ağaç + -a → ağaca 2. git + -ti → gitti 3. alın + -ı → alnı 4. çocuk + -u → çocuğu

✏️Kökleri ve Ekleri Çözümle

Aşağıdaki sözcükleri kök + ek(ler) olarak çözümle; her ekin yapım mı çekim mi olduğunu belirt: 1. okullarda 2. öğretmenlik 3. geliyorum 4. taşçı

✏️Ses Olayı Uygula

Aşağıdaki birleşimlerde oluşacak doğru yazımı ve yaşanan ses olayını belirt: 1. ağaç + -ı 2. yurt + -da 3. omuz + -u 4. uç + -du

✏️Basit – Türemiş – Birleşik Sınıflandır

Aşağıdaki sözcükleri basit / türemiş / birleşik olarak sınıflandır: 1. kar 2. karlık 3. kartopu 4. karlı 5. gözlükçü 6. hanımeli

Ses Olaylarını Pekiştir

İpucu: Çevirmek için karta dokun.

Bu üniteyi ne kadar öğrendin?

Bilgi yarışmasıyla kendini test et!

⚡ Ünite Yarışması (havuz: 70 soru)Sonraki ünite: Yazım Kuralları ve Noktalama →